การเลี้ยงลูกโคแรกเกิด ถึงโคสาวตั้งท้อง

การที่จะเลี้ยงโคนมให้ได้ผลผลิตน้ำนมสูงๆ นั้น นอกจากจะให้ความสนใจแม่โคในระยะให้นม กับลูกโค โครุ่น และโคสาวอุ้มท้อง ก็มีความสำคัญยิ่งที่จะส่งผลให้แม่โคในระยยให้นมเป็นแม่โคที่มีคุณภาพ ให้ผลผลิตน้ำนมได้สูงตามศักยภาพของสายพันธุ์

การเลี้ยงลูกโคแรกเกิน ถึง หย่านม

เป้าหมายในการเลี้ยงลูกโคช่วงนี้คือ

1. ลูกโคแรกเกิดมีภูมิคุ้มกันโรคให้เร็วที่สุด จากการกินนมน้ำเหลืองจากแม่โค

2. ลูกโคมีการเจริญเติบโตได้ตามเกณฑ์ โดยมีเป้าหาย คือ น้ำหนักตัวลูกโคที่อายุ 2 เดือน ควรมีน้ำหนักเป็นสองเท่าของน้ำหนักแรกเกิด

3. ลูกโคมีพัฒนาการของกระเพาะอาหารในส่วนต่างๆ และระบบการย่อยอาหารเร็วและสมบูรณ์ ส่งผลให้ลูกคนหย่านมได้เร็ว

4. ลูกโคหลังหย่านมควรมีสภาพร่างกายสมบูรณ์ สุขภาพดี การเจริญเติบโตไม่ชะงัก

ขั้นตอนในการเลี้ยงดูลูกโคตั้งแต่แรกเกิด

1. การให้นมน้ำเหลืองลูกโค

เนื่องจากลูกโคแรกเกิด ร่างกายไม่มีภูมิคุ้มกันต่อโรค ดังนั้นลูกโคจะได้รับภูมิคุ้มกันจากช่องทางเดียวเท่านั้น คือ นมน้ำเหลือง เพื่อให้ลูกโคแรกเกิดได้รับภูมิคุ้มกันอย่างเพียงพอ ควรยึดหลักสำคัญ 3 ประการ คือ

1.1 ต้องได้รับนมน้ำเหลืองอย่างรวดเร็วที่สุดหลังคลอด คือ ไม่เกิน 1 ชั่วโมง เพราะหลังจากคลอด 4 ชั่วโมงไปแล้ว การดูดซึมภูมิคุ้มกันที่อยู่ในนมน้ำเหลืองของลูกโคจะลดลงอย่างรวดเร็ว

1.2 ลูกโคควรได้รับนมน้ำเหลืองอย่างเพียงพอ คือ คิดเป็นปริมาณ 10% ของน้ำหนักตัว

ตัวอย่าง : ลูกโคมีน้ำหนักแรกเกิด 34 กก. ควรได้รับนมน้ำเหลือง 3.4 ลิตร หรือ 3.4 กก.

วิธีการให้นมน้ำเหลืองให้ใช้ขวดนมป้อนลูกโค มื้อสองให้หลังจากมื้อแรกประมาณ 10 ชั่วโมง โดยให้นมน้ำเหลืองปริมาณ 2 ลิตร หรือ 2 กก.

เทคนิค : หากป้อนนมน้ำเหลืองมื้อแรกแล้วลูกโคไม่ยอมดูด หรือกินได้ไม่ครบตามที่คำนาณ ให้แบ่งห้อนนมทีละน้อย และป้อนหลายๆ ครั้ง แต่ต้องให้ได้ครบภายใน 10 ชั่วโมงหลังคลอด

1.3 นมน้ำเหลืองควรมีคุณภาพดี ซึ่งลักษณะนมน้ำเหลืองที่ดีควรเป็นน้ำนมเหลืองมื้อแรกที่รีดได้จากแม่โคหลังคลอดเท่านั้น ลักษณะสีเหลืองอ่อน ข้นเหนืดกว่านมสด ถ้าคุณภาพนมน้ำเหลืองที่มีไม่ดีต้องเพิ่มปริมาณการให้ขึ้นอีก

นมน้ำเหลืองที่รีดได้ สามารถเก็บในช่องแช่แข็งในตู้เย็น ซึ่งจะสามารถเก็บได้นาน 1 เดือน หรือถ้าเก็บในตู้แช่ไอศกรีมจะสามารถเก็บได้นาน 3-4 เดือน เกษตรกรควรรีดนมน้ำเหลืองเก็บไว้ เพื่อใช้สำหรับลูกโคคลอดใหม่ตัวถัดไป โดยวิธีการนี้จะทำให้ลูกโคได้รับนมน้ำเหลืองเร็วที่สุด วิธีการทำนมน้ำเหลืองที่แช่แข็งมาใช้ ทำได้โดยการนำนมน้ำเหลืองที่แช่แข็งไว้มาอุ่นในน้ำร้อนที่อุณหภูมิไม่เกิน 60 องศาเซลเซียส จนนมน้ำเหลืองละลาย และมีอุณหภูมิอยู่ที่ 37 องศาเซลเซียส แล้วจึงนำไปป้อนให้ลูกโค

เทคนิค : ในการอุ่นนมน้ำเหลืองที่แช่แข็ง ห้ามอุ่นในน้ำร้อนที่อุณภูมิมากกว่า 60 องศาเซลเซียส เพราะจะทำให้ภูมิคุ้มกันต่อโรคที่อยู่ในนมน้ำเหลืองจะถูกทำลายไปจนหมด

ผลเสียหากลูกคนที่ได้รับนมน้ำเหลืองช้าเกินไป หรือ ไม่เพียงพอ หรือ คุณภาพไม่ดี คือ ลูกโคจะไม่มีภูมิคุ้มกันเพียงพอต่อโรค มักมีปัญหาท้องเสีย ป่วยง่าย สุขภาพไม่แข็งแรง เจริญเติบโตช้า โดยเฉพาะในระยะแรกคลอด ถึง 8 สัปดาห์ ส่งผลต่ออัตราการเจริญเติบโตในระยะถัดไป ทำให้การเจริญเติบโต และนำหนักตัวไม่เป็นไปตามเกณฑ์

2. การให้นม และอาหารลูกโค

อาหารสำหรับลูกโคช่วงนี้คือ น้ำนม และอาหารข้นสูตรสำหรับลูกโค ที่สำคัญต้องมีน้ำสะอาดให้ลูกโคมีกินตลอดเวลา

2.1 นมผงสำหรับเลี้ยงลูกโค

การให้นมสามารถให้ลูกโคกินจากขวดหรือถังก็ได้ โดยให้ 2 เวลา คือ เช้า-เย็น โดยอัตราส่วนผสม อุณหภูมิน้ำที่ใช้ละลาย และปริมาณการให้ เป็นไปตามคำแนะนำของผลิตภัณฑ์นมผงทดแทน

หมายเหตุ : นมผลสำหรับลูกโค แหล่งที่มาของโปรตีนในนมผงต้องมาจากสัตว์ เช่น น้ำนม, หางนม, (เวย์พาวเดอร์) ให้มีแหล่งโปรตีนที่มาจากพืชน้อยที่สุด เช่น ถั่วเหลือง เพราะการย่อยและการนำไปใช้ประโยชน์ได้ข่อนข้างต่ำ

2.2 อาหารข้นสูตรลูกโคแรกเกิด

อาหารข้น เป็นปัจจัยทำคัญที่จะช่วยกระตุ้นพัฒนาการของกระเพาะอาหาร อาหารข้นสำหรับลูกโคแรกเกิด ควรเป็นอาหารที่ผลิตจากวัตถุดิบที่ย่อยง่าย ใช้ประโยชน์ได้สูง และมีความน่ากินดีโปรตีนสูง ซึ่งอาหารลูกโคแรกเกิด ควรมีโปรตีนสูง 20% ไม่มีส่วนผสมของยูเรีย เริ่มให้ลูกโคกิดตั้งแต่อายุ 4 วัน โดยให้ในปริมาณเล็กน้อยก่อน แต่ใหบ่อยครั้ง คือ วันละ 3-4 เวลา เมื่อกินอาหารได้หมดก็จะค่อยปรับเพิ่มปริมาณขึ้นไป

3. การจัดการลูกโค

3.1 การฆ่าเชื้อสะดือ จุ่มครั้งแรกทันทีหลังจากคลอด ด้วยไอโอดีน 10% (Povidone iodine) และจุ่มสะดือวันละ 2 ครั้ง เช้า-เย็น ทุกวัน จนกว่าสะดือแห้ง

3.2 การตัดขนช่วยระบายความร้อน (กรณีลูกโคหอม หรือสายเลือดสูง) ลูกโคหลังคลอดเมื่อขนแห้งให้ตัดขนลูกโคบริเวณ คอ อก ท้อง ตามลำตัว จะเป็นการช่วยระบายความร้อนให้กับลูกโคได้

3.3 การสูญเขาลูกโค (ช่วงอายุ 4-7 วัน) สูญเขาโดยใช้สารเคมีผสมป้ายที่ตุ่มเขา - ผสมโซดาไฟ, ปูนแดง และสบู่กรด(สบู่ซันไลต์) อัตราส่วน 1:1:1 เติมน้ำเล็กน้อยให้ลักษณะเป็นสาละลายเข้มข้น (ระวัง ห้ามผู้ปฏิบัติสัมผัสสารละลายโดยตรง อาจเป็นแผลได้) โดยวิธีสูญเขาลูกโค มีขั้นตอนดังนี้

- ตัดขนบริเวณตุ่มเขา เอาสารเคมีที่ผสมป้ายกดที่ปลายตุมเขาจนมาถึงโคนตุ้มเขา

- ใช้ผ้าปิดเอาไว้ ทิ้งไว้ 30 นาที จึงแกะผ้าออก แล้วเช็ดสารเคมีที่ทาออกให้หมด

(ระวัง เวลาทาและเช็ด อย่าให้ไปเปื้อนที่อื่นๆ ของหัวโค เพราะจะทำให้เกิดแผลได้ ถ้าสารเคมีเข้าตาลูกโค จะทำให้ตาบอดได้)

ลูกโคนม อายุ 3 เดือน

4. การหย่านมลูกโค

- ลูกโคสามารถหย่านมได้ตั้งแต่อายุ 60-75-90 วันขึ้นไป โดยมีหลักเกณธ์ในการหย่านม คือ ลูกโคควรมีสุขภาพดี สามารถกินอาหารข้น ได้มากกว่าหรือเท่ากับ 1.2 กก./วัน ติดต่อกัน 3 วัน โดยลดนมเหลือมื้อเดียวในตอนเช้า เป็นเวลา 3 วัน วันที่ 4 สามารถหยุดให้นมได้เลย

- ในวันที่หย่านมลูกโค ควรเลี้ยงลูกโคไว้ที่เดิม ไม่ควรย้ายลูกโคในวันนั้น เพราะจะทำให้ลูกโคเครียด (เครียดจากไม่ได้กินนม และเครียดจากการเปลี่ยนสถานที่)

ลูกโคนม หย่านมแล้ว

การเลี้ยงลูกโครุ่นอายุ 3-12 เดือน

การเลี้ยงโครุ่นอายุ 3-8 เดือน ไม่ควรให้โคอ้วน หรือผอมจนเกินไป เพราะเป็นช่วงที่มีการพัฒนาของต่อมผลิตน้ำนม นั้นคือ ถ้าเลี้ยงลูกโคผอมก็จะส่งผลให้การสร้างต่อมผลิตน้ำนมลดลง ในทางตรงกันข้าม ถ้าเลี้ยงลูกโคจนอ้วนก็จะทำให้มีไขมันไปสะสมในเต้านม ไขมันจะไปเบียดแย่งพื้นที่การสร้างต่อผลิตน้ำนม ซึ่งทั้งสองกรณีนี้จะส่งผลเมื่อเป็นแม่โครีดนม ถึงแม้ว่าตอนเป็นโครีดลักษณะเต้านมจะใหญ่สวยก็ตาม โคก็จะให้ผลผลิตที่น้อยตรงข้ามกับลักษณะของเต้านมที่สวย ดังนั้นในช่วงระยะนี้ ต้องควบคุมคะแนนร่างกายให้ได้ตามเป้า ที่ 2.75-3.0

ลูกโคนม อายุ 6 เดือน

ลูกโคนม อายุ 9 เดือน

การให้อาหารลูกโค ควรให้ตามน้ำหนักของลูกโค ซึ่งลูกโคในช่วงอายุ 3-6 เดือน การพัฒนาของกระเพาะและระบบการย่อยอาหารยังไม่สมบูรณ์เต็มที่ ไม่สามารถใช้ยูเรียเป็นแหล่งโปรตีนได้ อาหารหยาบที่ใช้ควรเป็นอาหารหยาบแห้ง คุณภาพดี ย่อยได้สูง ในส่วนของอาหารข้นควรเลือกใช้อาหารที่ผลิตจากวัตถุดิบที่ย่อยได้ง่าย มีโปรตีนและพลังงานสูง โดยลูกโคช่วงอายุ 3-6 เดือน ควรให้อาหารที่มีโปรตีนไม่น้อยกว่าร้อยละ 18%

ตารางการให้อาหารลูกโคนม โครุ่น โคสาว

สำหรับโครุ่นที่มีอายุ 6 เดือนขึ้นไปนั้น การพัฒนากระเพาะอาหารและระบบย่อยอาหารเริ่มใกล้เคียงกับแม่โคที่โตเต็มที่ สามารถใช้อาหารหยาบและอาหารขั้นได้ดีขึ้น โครุ่นระยะนี้ควรได้รับระดับวิตามิน และแร่ธาตุที่เหมาะสมกับช่วงอายุ อาหารข้นสำหรับโครุ่นอายุ 6 เดือนขึ้นไปนั้น ควรมีโปรตีนไม่น้อยกว่าร้อยละ 14%

ตารางการให้อาหารลูกโคนม โครุ่น โคสาว

การเลี้ยงโคสาวอายุมากกว่า 12 เดือน

โคสาวช่วงนี้ หารการเลี้ยงในช่วงอายุ 3-12 เดือน อย่างถูกต้องเหมาะสม ก็จะได้โคสาวที่สภาพร่างกายสมบูรณ์ น้ำหนักและส่วนสูงเป็นไปตามสายพันธุ์ สามารถผสมโคสาวได้เร็ว การให้อาหารโคสาวช่วงนี้ต้องจัดการให้โคสาวสามารถกินอาหารหยาบให้ได้เต็มที่ (จนเห็นอาหารเต็มสวาปด้านซ้าย) เพราะจะทำให้ขนาดกระเพาะใหญ่ เมื่อตอนเป็นโครีด และจำทำให้กินอาหารได้มากขึ้น ผลคือโคก็จะให้ผลผลิตน้ำนมได้มากขึ้น

โคนม อายุ 12 เดือน

เต้านมโคนม อายุ 12 เดือน

เกณฑ์การผสมโคสาว เป้าหมายให้โคสาวคลอดที่อายุ 24-26 เดือน

โคขาว-ดำพันธุ์แท้ : เริ่มผสมเมื่ออายุตั้งแต่ 14 เดือน ขึ้นไป น้ำหนักตั้งแต่ 360 กิโลกรัม

โคนมลูกผสม : เริ่มผสมเมื่ออายุตั้งแต่ 14 เดือน ขึ้นไป น้ำหนักตั้งแต่ 280-320 กิโลกรัม ขึ้นไปขึ้นอยู่กับสายพันธุ์นั้นๆ

การจับสัตว์โคสาวนั้นนับว่าเป็นการจัดการที่มีความสำคัญที่ส่งผลให้โคสาวสามารถผสม และคลอดลูกได้ตามเป้าหมาย ดังนั้นควรมีการกำหนดเวลาช่วงเวลาการจัดสัดที่แน่นอน ซึ่งโคมักแสดงอาการเป็นสัดในช่วงเวลาอากาศเย็นๆ ในการจับสัดแต่ละครั้งต้องใช้เวลาอย่างน้อย 30 นาที ต่อครั้งในการเฝ้าดู การจับสัดให้จับวันละ 2 ครั้ง หรือมากกว่านั้น

ที่สำคัญในช่วงนี้ เกษตรกรไม่ควรเลี้ยงโคสาวที่มีปัญหาผสมติดยาก หรือผสมติดแล้วแท้งบ่อยๆ ไว้นานจนกลายเป็นโคสาวแก่ เพราะจะทำให้ต้นทุนของฟาร์มสูงขึ้น ไม่ควรเสียดายโคประเภทนี้ ให้ทำการคัดทิ้งเสีย

โคนม อายุ 15 เดือน

โคนม อายุ 18 เดือน

เต้านม โคนม อายุ 18 เดือน

การเลี้ยงโคสาวท้อง

การเลี้ยงโคสาวท้องควรระมัดระวังไม่ให้โคสาวอ้วนเกินไป คะแนนร่างกายให้อยู่ที่ 3.0-3.5 หากอ้วนเกินไปจะส่งผลให้เกิดปัญหาคลอดยาก และควรทำการถ่ายพยาธิในช่วง 2 เดือนสุดท้ายก่อนคลอด และในช่วง 1 เดือนสุดท้ายก่อนคลอด ควรย้ายโคสาวท้องไปยังคอกรอคลอด เพื่อเตรียมความพร้อมและเปลี่ยนไปใช้โปรแกรมโคดราย (ซีพี ทรานสิท) ช่วง 1 เดือนก่อนคลอด (ตารางการให้อาหาร แสดงอยู่ท้ายบท) เพื่อให้ให้คุ้นเคย และปรับตัวต่อการใช้สูตอาหารหลังคลอด

โปรแกรมโคพักรีดนม (ซีพี ทรานสิท) การให้อาหารโคนมพักรีดนม ช่วง 1 เดือนก่อนคลอด

โคนมสาวท้อง (ท้อง 2 เดือนก่อนคลอด)

สรุป

1. การให้นมน้ำเหลืองลูกโคนมคลอดใหม่ ต้องให้ปริมาณที่เพียงพอ คุณภาพดี และเร็วที่สุดหลังคลอด จะช่วยให้ลูกโคได้รับภูมิคุ้มกันโรคจากแม่ ทำให้ลูกโคสุขภาพแข็งแรง และเจริญเติบโตดี

2. อาหารข้นสำหรับลูกโคนม ควรเริ่มให้เมื่อลูกโคนมอายุ 4 วัน ยิ่งลูกโคนมกินอาหารข้นได้เร็วและมากเท่าไหร่ ก็จะส่งผลให้การเจริญเติบโตดี และหย่านมได้เร็ว

3. เป้าหายน้ำหนักตัวของลูกโคนมหย่านมที่อายุประมาณ 60 วัน ควรมีน้ำหนักตัวเป็นสองเท่าของน้ำหนักแรกเกิด

4. ต้องระวังปัญหาโรคทางเดินหายใจ ท้องเสีย สะดืออักเสบ ข้อเข่าอักเสบ ซึ่งต้องเน้นทั้งในส่วนของการให้นมน้ำเหลือง สภาพโรงเรือน และสภาพแวดล้อมต้องแห้ง สะอาด อากาศถ่ายเทสะดวก

5. ลูกโคนมอายุ 3 เดือนขึ้นไป จะเปลี่ยนสังคมเป็นกลุ่ม ต้องมีพื้นที่อยู่ ที่กินน้ำ และอาหารเพียงพอ ต้องระวังอย่าให้อ้วนหรือผอมเกินไป เพราะจะส่งผลเมื่อเป็นแม่โครีดนม และอาจทีปัญหาหลังคลอดตามมา

6. โคสาวพันธุ์ขาว-ดำพันธุ์แท้ ควรผสมพันธุ์ที่อายุ 14 เดือน น้ำหนักตัว 360 กิโลกรัม แต่ถ้าเป็นพันธุ์ลูกผสมควรมีน้ำหนักตัวประมาณ 280-320 กิโลกรัม ซึ่งชึ้นอยู่กับสายพันธุ์

7. ในส่วนโคสาวที่ผสมติดยาก หรือสุขภาพอ่อนแอ ไม่เหมาะที่จะเป็นแม่พันธุ์ควรคัดทิ้ง เพราะถ้าเลี้ยงต่อไปจะยิ่งขาดทุนมากขึ้น

*****

ที่มา : คู่มือการเลี้ยงโคนม สำหรับเกษตรกร โดย CPF